Historia

W 1759 r. wybuchł pożar na Ostrowie Tumskim, spłonął w nim częściowo dach katedry w pobliżu składnicy archiwaliów oraz pobliskie zabudowania. Udało się jednak uratować zbiory i ocalić je przed zniszczeniem. W latach 1774–1775 przeprowadzono kolejne rewizje, a uporządkowane archiwum bez większych zakłóceń pełniło swoje zadania. Kolejnym niebezpieczeństwem był czas sekularyzacji w 1810 r., kiedy to kapituła przestała istnieć, a podlegające jej archiwum miało przejść w ręce państwa. Tak się jednak nie stało dzięki decyzji, w 1812 r., króla pruskiego o przywróceniu kapituły, która w dalszym ciągu sprawowała pieczę nad archiwaliami.

Powiększające się zbiory archiwum wymagały podjęcia decyzji związanych z nową, i jednocześnie docelową, lokalizacją zasobów. Ponadto od początku XIX wieku stale wzrastało zainteresowanie uczonych źródłami zgromadzonymi na przestrzeni wieków przez wrocławskie biskupstwo. Pod koniec XIX wieku kardynał Jerzy Kopp, ówczesny rządca diecezji, zadecydował o budowie nowych pomieszczeń dla zbiorów, które liczyły wówczas 90 000 tomów. W latach 1894–1896 wybudowano gmach archiwalno-biblioteczny. Otwarcie archiwum nastąpiło 1 lipca 1896 r.

Dyrektorem nowo utworzonych instytucji kultury w diecezji został ks. prof. Józef Jungnitz. W 1895 r. otrzymał nominację na dyrektora Archiwum, a po kilku latach, kiedy otwarto Muzeum Archidiecezjalne, również dyrektora tej instytucji. Od tego czasu zbiory były udostępniane naukowcom, chętnie korzystającym ze zgromadzonych źródeł. Na lata jego kierownictwa Archiwum i Muzeum Diecezjalnym przypada czas I wojny światowej i konieczność ewakuacji zbiorów. Zostały one ewakuowane w 1914 r. i zabezpieczone w Hildesheim, a po ustaniu działań wojennych wracają w 1918 r. w stanie nienaruszonym.

Kierownictwo placówką obejmuje mianowany przez kardynała Adolfa Bertrama ks. Alfons Nowack. Jeszcze w czasie sprawowania funkcji dyrektora przez ks. Nowacka sporządzono pierwsze plany ewakuacji archiwum oraz wykaz archiwaliów, które w pierwszej kolejności należy zabezpieczyć.

W grudniu 1939 r. ks. Nowack zostaje odwołany z funkcji dyrektora, a z dniem 1 I 1940 r. obejmuje je nowy dyrektor – ks. dr Kurt Engelbert. Lata jego pracy przypadają na najtrudniejszy czas II wojny światowej. Najcenniejsze jednostki z zasobu archiwum zostały w latach 1942–1945 ukryte w wielu lokalizacjach na plebaniach parafii śląskich, m.in. w Henrykowie, Kielczynie, Sobótce, Strzelinie i Wiązowie. Te, których nie udało się ewakuować, uległy w sporej mierze zniszczeniu w czasie oblężenia Wrocławia w wyniku wybuchu bomby, która spadła 1 IV 1945 r. na gmach archiwalno-biblioteczny.

Po ustaniu działań wojennych dyrektor Engelbert z wielkim poświęceniem oddał się ratowaniu zbiorów i zwożeniu ich z miejsc zdeponowania. Dnia 23 X 1946 r. musiał opuścić Wrocław. Diecezjalne instytucje kultury pozostały bez personelu, z wakatem na stanowisku kierowniczym.

Administrator Apostolski ks. dr Karol Milik, zwrócił się z prośbą o pomoc do ks. prof. Józefa Umińskiego, który wskazał swojego kandydata – ks. Wincentego Urbana. Kiedy tylko ks. Urban zjawił się we Wrocławiu, administrator Apostolski nie czekał na odpowiedź i zgodę, lecz przynaglony trudną sytuacją z miejsca powołał Urbana na stanowisko dyrektora. Tak rozpoczął się etap powojennej odbudowy Archiwum oraz opracowywania jego zbiorów.